Nieuwe column Huub – maart 2016

In memoriam
Nikolaus Harnoncourt
1929 – 2016

Huub van ’t Hek

Bij Nikolaus Harnoncourt wordt het maken van muziek voortdurend opnieuw geboren. Omdat hij altijd is blijven zoeken naar de tijdgeest van de componist en de compositie. In 1961 al verrast hij vriend en vijand met zijn klankvoorstelling van de Brandenburgse Concerten van J.S.Bach. Het collectief van het orkest horen wij voor het eerst als een optelling van individuen. Voeg daarbij het hogere tempo, de afwezigheid van legato en vibrato en de wat pregnanter klinkende instrumenten en je hebt Concentus Musicus Wien. Zoals The Beatles de popmuziek zullen vernieuwen, zo vernieuwt Nikolaus Harnoncourt de Duitse, de Franse en de Italiaanse barokmuziek. Het zal leiden tot een tweespalt in families, concertzalen en operahuizen.
Daar ontploft in 1968 een bom als Harnoncourt ons verbijstert met zijn aangrijpende verklanking van de opera Orfeo van Monteverdi. Bij het horen van deze platen hebben mijn ogen veel en lang gehuild. Omdat wij ons als eerste na-oorlogse generatie eindelijk bevestigd en bevrijd weten door de klankopbouw van deze manier van musiceren. Niet veel later volgt de Matthäus Passion van Bach. En opnieuw vloeien er tranen. Omdat Nikolaus Harnoncourt het stuk behandelt als een 18e eeuwse opera. Jarenlang mag hij ons in het Concertgebouw op Palmzondag afwisselend vermaken met zijn Matthäus en Johannes Passionen.
En dan komen de symfonieën, de soloconcerten en de opera’s van Mozart. En opnieuw is het raak. Voor het eerst hoor ik aan het slot van de Figaro zijn “Comtessa perdona” als een gebed. De vergoddelijkte man is zich eindelijk bewust van zijn masculiene hiërarchie en zijn misplaatste arrogantie. Hier kantelt Harnoncourt de geschiedenis.
In al mijn lezingen, voordrachten en cursussen is hij met mij meegereisd. Zijn dochter Elisabeth heeft het hem verteld, nadat wij samen in Salzburg lang aan de koffie hebben gezeten. Mijn grote leermeester is eeuwigheid geworden. Middels de platenkast is hij verheven tot levende legende. Hij ruste in vrede.