Column Hanneloes Schleurholts – januari 2026

Hanneloes is psychologe, moedfer van vijf zonen en mede-oprichter van www.sterkharen.nl

Identiteit in een tijd van druk

Middelbare schoolleeftijd (12–18 jaar)
De adolescentie is een fase waarin alles intenser lijkt. Een onvoldoende, een verkeerd appje of het gevoel bekeken te worden kan leiden tot boosheid, verdriet of terugtrekgedrag. Wat voor volwassenen klein lijkt, is voor jongeren vaak allesbepalend. Dat is geen toeval, maar ontwikkeling.
Kenmerkend in deze fase is het psychologisch fenomeen van het imaginaire publiek. Jongeren hebben het gevoel voortdurend bekeken te worden. Wat voor volwassenen een neutrale situatie is, kan voor hen voelen alsof ze in de schijnwerper staan. Die beleving is subjectief, maar emotioneel volledig echt en maakt jongeren extra gevoelig voor schaamte, onzekerheid en sociale vergelijking.
Dit sluit aan bij de ontwikkelingsopgave die Erik Erikson beschrijft als identiteit versus rolverwarring. Jongeren zijn bezig met vragen als: ‘wie ben ik, waar hoor ik bij en hoe zien anderen mij?’. Hun zelfbeeld is nog in opbouw en sterk afhankelijk van reacties uit de omgeving. Vanuit de sociale identiteitstheorie van Henri Tajfel weten we dat jongeren een belangrijk deel van hun zelfbeeld ontlenen aan de groepen waar zij bij horen. Acceptatie door leeftijdsgenoten raakt daardoor direct aan hun gevoel van eigenwaarde. Groepsdruk is meestal niet uit impulsiviteit of sensatiezucht, maar vooral een poging om erbij te horen.
Deze gevoeligheid wordt versterkt door de ontwikkeling van het puberbrein. Neuropsycholoog Jelle Jolles laat zien dat het emotionele brein al sterk actief is, terwijl de prefrontale cortex (nodig voor plannen, impulsen remmen en gevolgen overzien) nog in ontwikkeling is. Daardoor kunnen emoties hoog oplopen bij kleine gebeurtenissen en reageren jongeren impulsiever dan ze zelf willen. Dat is geen onwil, maar ontwikkeling.
Cognitief kunnen jongeren steeds abstracter en toekomstgerichter denken (Jean Piaget), terwijl hun morele kompas verschuift van regels volgen naar eigen waarden vormen (Lawrence Kohlberg). Denken en doen lopen daarbij nog niet altijd gelijk. Ook risicogedrag en lichte criminaliteit komen in deze fase vaker voor, maar nemen meestal weer af met hersenrijping en sociale binding.
Sociale media versterken vergelijking en onzekerheid. Onrealistische beelden van succes en uiterlijk kunnen bijdragen aan een verstoorde relatie met eten of trainen, zoals zichtbaar in de documentaire Ziek Gespierd. Het Nederlands Jeugdinstituut (10 december 2025) benadrukt dat emotionele schommelingen bij deze levensfase horen en niet meteen geproblematiseerd hoeven te worden.
Wat helpt als ouder? Eerst connectie, dan correctie. Begrijpen wat er vanbinnen gebeurt, voordat je begrenst. Dat maakt het verschil.