Op weg naar 4 en 5 mei: Victor de Bie -Een vergeten strijder van de Harense ondergrondse
Door Paul de Bie, Haren (onderaan het artikel staan foto’s en links naar bronnen)
Voorjaar 1996: ik zit met mijn oudoom Victor in de salon van zijn herenhuis aan de Oude Rijksstraatweg in Twello. Vanuit het zijraam kijken we uit op zijn sojafabriek, die op volle toeren draait. ‘De eerste in Nederland!’ vertelt hij trots. Oom Vic, zoals wij hem thuis noemden, is de jongere broer van mijn opa en op zijn 83ste nog steeds een energieke, charismatische man. Hij vertelt me over onze familie: een geslacht van boomkwekers uit het Brabantse Zundert.
Verborgen verleden
Bij ons thuis werden regelmatig verhalen verteld over Oom Vic: hij zou een belangrijke verzetsstrijder zijn geweest tijdens de oorlogsjaren in Groningen. Ook was bekend dat hij liever niet sprak over dat verleden. Maar als nieuwsgierige twintiger en nog onbewust van wat trauma met een mens kan doen, waag ik die middag toch een poging.
De reden van het zwijgen wordt snel duidelijk als verderop in het gesprek de arrestatie van zijn vriend Casper Naber ter sprake komt. Wanneer hij vertelt hoe deze verzetsstrijder tijdens een gruwelijke marteling in het Scholtenshuis op de Grote Markt uit het raam zijn dood tegemoet springt, schieten de tranen in zijn ogen en stopt hij met praten. Ik voel aan dat ik niet moet doorvragen. Toch blijven de verhalen rondgaan, hoewel de naam Victor de Bie in documentatie over de oorlogsjaren nauwelijks voorkomt. Elke keer dat ze ter sprake komen, vraag ik me af wat zich werkelijk heeft afgespeeld.
Het echte verhaal
Dertig jaar later intrigeert het me nog. Begin dit jaar besluit ik mijn familie op te zoeken om de puzzelstukjes bij elkaar te krijgen, voordat het verhaal voorgoed in de vergetelheid raakt. Het is de oudste zoon van Victor, Jan Roelof, die zich het meest herinnert. Hij vertelt het echte verhaal over Victor de Bie, verzetsstrijder in Haren:
‘Mijn moeder Willy Miedendorp was Groningse. Ze ontmoette mijn vader Victor in Zundert en ze trouwden in 1940. Ze betrokken een huis aan de Onnerweg in Haren (nu Jachtlaan 14) en namen de grossierderij in bakkersartikelen aan de Nieuwe Boteringestraat over van haar vader. In de opslag lag het meel voordat het naar bakkers in de omgeving werd vervoerd. Toen de oorlog uitbrak verstrekten de nazi’s voedsel uitsluitend nog via een bonnensysteem, een effectieve maatregel om de voedselstromen te controleren. Daardoor was het voor bijvoorbeeld onderduikers erg moeilijk om aan eten te komen. Mijn ouders besloten meel uit hun opslag af te tappen en het systematisch door te sluizen naar een bakker aan de Molenweg in Haren. Deze bakker, Brands, bakte er clandestiene broden van die bij onderduikers terechtkwamen. De meelzakken in het depot vulden ze aan met zand.’
Knokploegen
Via deze acties raakt Victor steeds verder betrokken bij de verzetscel in het gebied ten zuiden van Groningen. Hij voegt zich bij de Landelijke Knokploegen (LKP), bouwt thuis een schuilplaats, schaft een stencilmachine aan en begint met het drukken van verzetskrant ‘De Christofoor’. In de omgeving maakt hij schetsen van Duitse verdedigingsstellingen die hij via een geheime zendpost in de ijzerhandel van Casper Naber naar Engeland laat telegraferen.
‘Alsof dat allemaal niet riskant genoeg was tapte mijn vader ook nog de elektriciteit af bij buren, die bij de NSB zaten. We hadden een radio op een geheime plek waarvoor de waslijn van mijn moeder als antenne diende. In het begin van de bezetting hadden we ook een onderduiker, maar die is later vanwege de activiteiten van mijn ouders voor zijn eigen veiligheid verplaatst naar een ander adres.’ aldus Jan Roelof.
Ook de inwonende familie van Victor is betrokken. Zijn jongere broer Toine weigert de verklaring van loyaliteit aan het naziregime te ondertekenen en moet vluchten naar Zundert. Daar begint hij, samen met zijn zussen Wieske en Greetje, gestrande Engelse piloten over de grens te smokkelen. Tijdens een overtocht wordt hij echter gearresteerd en gevangengezet in Frankrijk.
Dezelfde activiteiten brengen ook Greetje in gevaar en zij is genoodzaakt om te vluchten naar Haren, waar ze de verzetskrant begint te verspreiden. Helaas wordt ze tijdens één van haar missies aangehouden op de Goeman Borgesiuslaan. Op het afleveradres waarschuwen ze haar dat verderop al de hele ochtend een auto van de Sicherheitsdienst geparkeerd staat. Zonder de krant aan te nemen sluiten ze de voordeur. Als uit de auto twee gewapende mannen uitstappen bedenkt Greetje zich geen moment en slikt de adressenlijst door die in de holte van haar fietsstuur verstopt zit. Het komt haar duur te staan: met een pistool tegen haar slaap wordt ze afgevoerd naar het Huis van Bewaring aan de Verlengde Hereweg. Daar wordt ze wekenlang verhoord, met rubberen slangen geslagen en in ijsbaden gedompeld. Als ze na zes weken nog niet gepraat heeft wordt ze afgevoerd naar het werkkamp Wernigerode in Duitsland, waaruit ze pas aan het einde van de oorlog vrijkomt.
Op het hoofd van Victor staat inmiddels een hoge prijs. Op een dag wordt hij op de Grote Markt herkend en verraden door een overgelopen koerierster. Hij wordt ter plekke gearresteerd. Terwijl hij tussen twee soldaten wordt afgevoerd, ziet hij op de hoek van de Oude Boteringestraat zijn kans. Eén van zijn adjudanten heeft de arrestatie opgemerkt en weet zich bij een vernauwing op de stoep tussen de soldaten en de arrestant in te wurmen. Victor rukt zich los en vlucht het hoekpand van grootwarenhuis Burmann in. Door de draaideur een flinke zwiep te geven, creëert hij een voorsprong op zijn achtervolgers en ontsnapt via het souterrain. Burmann is één van de vele vluchtroutes die hij bestudeerd heeft. Hij kent het pand als zijn broekzak.
Een inval
Maar ook thuis is hij niet veilig. Zijn zoon Jan Roelof vertelt mij: ‘Ik was een jaar of drie en zat met mijn moeder in de eetkamer. Mijn vader had een bespreking met bakker Brands en zat voorin het huis. Opeens stormt hij binnen: “We hebben een inval!”’ Jan Roelof herinnert zich hoe zijn ouders de trappen opvlogen naar de schuilplaats terwijl gewapende soldaten onder luid geschreeuw de oprit oprenden. ‘Ze sloegen het raam van de voordeur in, drongen het huis binnen en keerden alles ondersteboven. Één soldaat kwam naar mij toe, bood me chocola aan en vroeg of mijn vader thuis was.’ Hij herinnert zich hoe hij de chocola weigerde en alleen maar huilde. Inmiddels was zijn moeder bezweet en met rode wangen naar beneden gekomen, waar ze werd ondervraagd. Over de verblijfplaats van Victor liet ze niets los.
Zoon Jan Roelof: ‘De schuilplaats was verborgen achter een opklapbed. Je moest eronderdoor om er via een schuifplank in te komen. Pas als het bed weer opgeklapt was, kon je die van binnenuit vergrendelen. Uiteindelijk hebben de Duitsers het zoeken gestaakt. Waarschijnlijk omdat ze vanwege de rode wangen van mijn moeder vermoedden dat zij een buitenechtelijke relatie had met bakker Brands!’ Hij lacht, maar voegt er serieus aan toe: ‘Ik heb nog jarenlang nachtmerries gehad van dat moment…’
De bevrijding
Vrijwel direct na de bevrijding van Haren op 15 april 1945 wordt Victor ingezet als Plaatsvervangend Commandant van de Binnenlandse Strijdkrachten (BS) om de situatie van collaboratie en verzet in de regio in kaart te brengen. In die positie wordt hij echter al snel geconfronteerd met schimmige vriendjespolitiek, waarbij heren in hoge posities de dans ontspringen en anderen een oneerlijke behandeling krijgen.
Zijn zoon Jan Roelof vertelt: ‘Mijn vader beweerde belastende documenten in handen te hebben tegen een collaborateur in hoge kringen van de Groningse politiek. Op bevel van Den Haag zijn deze op een dag opgehaald door een figuur op een motor.’
Het dossier verdween in een brieventas en er is nooit meer iets over gehoord. De vermeende collaborateur zou later in de Haagse politiek terecht zijn gekomen. ‘En dat terwijl bakker Brands na de oorlog belastingaanslagen kreeg vanwege zogenaamde zwarte handel!’
Mijn vader vond het ook ingewikkeld dat zich na de bevrijding plotseling talloze mensen meldden die onterecht beweerden in het verzet te hebben gezeten. Hij was een eerlijke man die zijn leven voor de goede zaak had geriskeerd. Maar na de oorlog ging het gevecht om status en macht op een ander niveau gewoon door. Die desillusie maakte dat hij uiteindelijk volledig afstand nam van de politiek en van zijn verzetsverleden. Hij wilde er niets meer mee te maken hebben.’
Een hoopvolle toekomst
Victor besluit zich te richten op een toekomst met zijn gezin en op het onderzoek naar een nieuwe bonensoort: soja. Met dit zaadje maakte hij kennis via zijn broer Toine, die in Frankrijk door de Canadezen was bevrijd en als vertaler met hen was opgerukt naar het noorden. De Canadezen verwerkten deze in Europa onbekende peulvrucht in hun rantsoenen. Als kwekerszoon wekt het Victor’s nieuwsgierigheid. Hij begint ermee te experimenteren en het te verwerken in producten die hij langzaamaan in heel Europa verkoopt. Begin jaren ‘60 zoekt hij naar een geschikte fabriek op een centralere plek in Nederland en vindt die in het Overijsselse Twello. Hij en Willie hebben dan inmiddels zes kinderen, die later allemaal tot hun pensioen in de fabriek zullen werken en tot op de dag van vandaag in Twello wonen.
24 juni 1940: huwelijk Victor de Bie en Willy Miedendorp voor het ouderlijk huis van de bruid: Kraneweg 80 in Groningen. Achteraan vlnr: Gerard van der Ven, Wieske de Bie, Toine de Bie, Greetje de Bie. Midden: Willy Miedendorp, Victor de Bie. Bruidsmeisje: Ineke Coolsma
15 april 1940: bevrijdingsdag Haren in de achtertuin van de huidige Jachtlaan 14: Achteraan vlnr: 2 geallieerde soldaten, Victor de Bie. Vooraan vlnr: Wieske de Bie , Greetje de Bie , Loes van Groningen, Willy de Bie – Miedendorp.
Victor de Bie en Willy de Bie – Miedendorp op/rond bevrijdingsdag van Haren (15 april 1940) in de achtertuin van de huidige Jachtlaan 14.
15-08-1937; Verloving Victor de Bie en Willy Miedendorp.
Greetje de Bie (ca. 1937). Foto: J. Wante, Antwerpen.
Victor de Bie (ca. 1937). Foto: J. Wante, Antwerpen.
Meer informatie
*Casper Naber link wikipedia
https://nl.wikipedia.org/wiki/Casper_Naber
*Sicherheitsdienst (SD)
https://nl.wikipedia.org/wiki/Sicherheitsdienst
*Wernigerode
https://www.tracesofwar.nl/sights/53397/Voormalig-Werkkamp-Wernigerode.htm
*Landelijke Knokploegen (LKP)
https://nl.wikipedia.org/wiki/Landelijke_Knokploegen
*Binnenlandse Strijdkrachten (BS)
https://nl.wikipedia.org/wiki/Binnenlandse_Strijdkrachten
Via onderstaande link: de systeemkaart van verzetstrijder Margaretha Francisca Marie (Greetje) de Bie. Lidmaatschap verzetsgroep ondertekend en bevestigd door V.J.L.M. (Victor) de Bie.
Geen reacties