Exclusief, primeur: Wat vindt Arjen Gerritsen van het politieke tumult?

Het is erop of eronder met het gekozen burgemeesterschap. Burgemeester Arjen Gerritsen van Haren had nog niet laten weten of hij zou willen meedoen in verkiezingen. Maar de poll op onze website gaf aan dat bijna driekwart van de stemmers hem graag willen behouden als burgervader. Dorpsgenoot Huub van t Hek uit Haren heeft elders op deze site al laten weten dat hij vermoedt dat D66 toch haar zin gaat krijgen. De vraag brandt nu op onze lippen hoe burgemeester Arjen Gerritsen van Haren de situatie ondergaat. Op ons verzoek legde hij zijn visie vast voor onze webredactie. Wellicht publiceren wij zijn verhaal ook in onze krant van april. Lezers van deze site hebben de primeur.Gekozen burgemeester, de visie van Arjen Gerritsen, burgemeester van Haren.

Voor 2010 komt er geen gekozen burgemeester, nu de Eerste Kamer de daarvoor nodige grondwetswijziging heeft verworpen. Naast de begrijpelijke, boze reacties hierop van voorstanders van de gekozen burgemeester, lees je ook opgeluchte reacties, zoals die van de Vereniging van Nederlandse Gemeenten en het Nederlands Genootschap van Burgemeesters. Onuitgesproken zijn er denk ik ook een heleboel opgeluchte harten te vinden in CDA- en VVD-kringen. Dat lijken toch de partijen te zijn waarvan de partijtop zich aan de gekozen burgemeester had verbonden, maar waarvan juist het kader in de provincies en de gemeenten er niet echt voor warmliep.

De kwade blikken in de richting van de PvdA en de verwijten van opportunisme en machtsmisbruik zijn overigens ook nogal overdreven. Inderdaad, op het eerste gezicht ging het alleen om het uit de grondwet halen van de benoemde burgemeester. Het zou niet gaan over hoe de gekozen burgemeester er uit zou moeten zien. Maar de PvdA heeft gelijk als ze zegt dat er na grondwetswijziging geen keuze meer zou zijn: de coalitiepartijen koersten immers al full speed op het voorstel van minister De Graaf en zouden dat voorstel ook, misschien met wat wijzigingen, hebben vastgesteld. Het ging daarom wel degelijk over de vormgeving van de gekozen burgemeester. Het is overigens ook staatsrechtelijk onjuist om te doen alsof er een groot onrecht heeft plaatsgevonden. In Nederland hebben we met elkaar afgesproken dat we onze grondwet alleen met tweederde meerderheid in het parlement kunnen veranderen. Die bepaling verplicht ons om deze belangrijke wet, de grondslag van ons bestuur, alleen te veranderen als er een breed draagvlak voor bestaat. Nu de regeringscoalitie haar zin niet krijgt heet het ineens dat een minderheid in de Eerste Kamer de noodzakelijke (sic) vernieuwing blokkeert. Maar zo is het niet: de meerderheid was niet groot genoeg en dat is heel wat anders!

Het is geen geheim dat ik een tegenstander ben van de gekozen burgemeester zoals De Graaf die propageerde. In mijn positie is die stellingname natuurlijk gemakkelijk te diskwalificeren als eigenbelang en in den lande is de discussie met tegenstanders ook vanuit die optiek gevoerd: hun argumenten waren verdacht omdat ze zouden willen vasthouden aan gevestigde belangen. Om die reden ben ik steeds voorzichtig geweest om me in de discussie te mengen, al is het natuurlijk belachelijk dat tegenstanders kopschuw wordt gemaakt door het verbale geweld van voorstanders van De Graafs gekozen burgemeester.

Waar het echter om gaat is dat De Graaf een slecht voorstel heeft gedaan. In de eerste plaats al omdat het een oplossing probeert te geven voor een probleem dat er niet is. De Nederlandse gemeenten worden in de regel uitstekend bestuurd door gekozen raadsleden. Niet een (zoals een gekozen burgemeester in zn eentje zou worden gekozen), maar meer, zodat zo veel mogelijk maatschappelijke meningen in het bestuur zijn vertegenwoordigd. De raadsleden bepalen de hoofdlijnen waarlangs de gemeente wordt bestuurd. In hun midden worden ideologieen, verkiezingsprogrammas en visies op de samenleving vertaald in bestuur. Voor de uitvoering daarvan benoemen ze wethouders en bepalen ze, geholpen door de commissaris van de Koningin, wie er burgemeester wordt. En als die wethouders of de burgemeester het niet goed doen, ontslaan ze ze ook weer. Met andere woorden: de gekozen raad is de bron van alle gemeentelijke bevoegdheden. En dat werkt, omdat door dat hoofdschap van de raad uiteindelijk elke overheidsbeslissing daar moet worden verantwoord. In onze democratie is de raad het forum van gekozen volksvertegenwoordigers, die samen uitmaken wat er gebeurt.

Minister De Graaf presenteerde echter een vreemde constructie: hij introduceerde in het bestaande systeem een rechtstreeks gekozen burgemeester. Eentje dus die niet, zoals nu, met instemming van de raad wordt benoemd, maar een burgemeester die, net als de raad, rechtstreeks wordt gekozen. Dat is niet alleen wezensvreemd aan onze politieke cultuur, de collegiale, op samenwerking gerichte manier waarop ons land, onze provincies en onze gemeenten al eeuwenlang worden bestuurd, het is ook vragen om problemen. De burgemeester zou zijn mandaat ontlenen aan dezelfde kiezer als de raad. Hoe kan er dan nog sprake zijn van een verantwoordelijkheid van de burgemeester jegens de gemeenteraad? Een burgemeester die op basis van een eigen programma wordt gekozen, maar voor de uitvoering daarvan volkomen afhankelijk is van de eveneens gekozen gemeenteraad. Wat is je verkiezingsbelofte waard als je geen mogelijkheid hebt die onverkort uit te voeren? Een nogal manke figuur dus, die veel moet beloven om gekozen te worden, maar weinig mogelijkheden heeft zijn beloften daadwerkelijk in te lossen. Het gevolg is te raden: het gemeentebestuur zou worden gekenmerkt door sterk gepolitiseerde, instabiele verhoudingen en improductiviteit bij waar het om moet gaan, namelijk met gezond verstand werken aan het welzijn en de welvaart van de gemeente. Thom de Graaf zei hierover Daar komen gekozen raad en gekozen burgemeester onderling wel uit. Met andere woorden: Het primaat is nu goed geregeld (de raad), maar ik gooi dat in de lucht en ze vechten er maar om.

Toch is het echte bezwaar tegen De Graafs plannen nog veel groter dan hiervoor geschetst. Het gaat niet om het baantje van net 400 burgemeesters. Voorstanders van de rechtstreeks gekozen burgemeester doen dat graag zo voorkomen. Van die 400 kan de helft met vervroegd pensioen, een kwart laat zich kiezen en weer een ander kwart komt anderszins wel aan de bak. Dus dat is niet het probleem. Het grote bezwaar dat nu nog van achter onze horizon loert heet centralisatie, het uitkleden van de gemeentelijke autonomie, het de burger ontnemen van mogelijkheden zijn eigen woonomgeving zelf in te richten.

De invoering van de gekozen burgemeester vindt plaats in een tijd waarin de rijksoverheid op veel gebieden taken en bevoegdheden wil centraliseren. Het meest aansprekende voorbeeld hiervan is het veiligheidsbeleid. Het huidige kabinet wil het beheer en, stukje bij beetje, ook het gezag over de politie en de hulpdiensten bij de gemeenten weghalen. Nu is het nog zo dat de burgemeester bij dat beheer en gezag een belangrijke rol vervult. Hij staat daarbij onder toezicht van de eigen gemeenteraad. Al vanaf het begin van de discussie over de gekozen burgemeester heb ik gezegd dat de komst van een gekozen burgemeester het proces van centralisatie zou versnellen. Vanuit een angst voor misbruik voor politiek gewin door de lokale bestuurder, zal het rijk bevoegdheden op het terrein van veiligheidsbeleid niet willen overlaten aan lokale, gekozen functionarissen. Dat daarmee het invullen van een couleur locale in het plaatselijke veiligheidsbeleid, het afstemmen op de eigen, plaatselijke behoefte, aan de gemeente wordt ontnomen vindt men bijzaak.

Met het wegnemen van die veiligheidstaken zou het niet ophouden. We praten al over het afslanken van het gemeentelijke belastinggebied. In het verlengde daarvan is het voor de hand liggend ook het gemeentelijke handhavingsbeleid op het gebied van milieu, wonen en bouwen te centraliseren. Weer een stapje verder en ook de regelende bevoegdheden op het terrein van bestemmingsplannen, woningbouw, landschapsbeheer en sociaal beleid verdwijnen naar boven. Het argument dat het rijk daarvoor kan aandragen zal steeds hetzelfde zijn: het lokale bestuur is te politiek, te instabiel en dus te onbetrouwbaar om belangrijke taken goed uit te voeren.

Alle zoete woorden van het kabinet ten spijt: de rechtstreeks gekozen burgemeester is het begin van het einde voor de gemeentelijke autonomie. Het begin van het einde voor de vrijheid waarin mensen hun eigen woon- en leefomgeving kunnen en mogen inrichten. En dat heeft niets te maken met burgemeesters, maar alles met burgers!

In de discussie over de gekozen burgemeester is mij meerdere malen gevraagd of ik beschikbaar zou zijn voor de Harense zeepkist. Ik heb daarop steeds geantwoord dat ik niet tevreden ben over de modaliteit van De Graafs voorstel. Het is vlees noch vis en laat een heleboel verhoudingen die in het huidige stelsel glashelder zijn, verdwijnen in een mist van vaagheden en onduidelijkheden. Pas een definitief door de Tweede Kamer vastgesteld wetsontwerp zou voor mij de basis vormen voor de afweging of ik in Haren zou willen meedoen aan burgemeestersverkiezingen. Dat antwoord geldt nog steeds. Aan de gemeente Haren zal het echter niet liggen: als het plezier dat ik al ruim twee jaar heb aan het werken met en tussen de inwoners van Haren en de prachtige omgeving van onze dorpen bepalend zouden zijn, stond ik vandaag nog op de zeepkist!