Dossier 1940-1945: Jonge mensen in Haren vertellen het verhaal van de oorlog door

Als straks de getuigen van de Tweede Wereldoorlog niet meer leven, wie vertelt dan hun verhaal door? Daar ligt een taak voor de nieuwe generaties en die staan open voor deze rol. Dat bleek uit de nauwkeurige passie waarmee leerlingen van het Maartens College in Haren aan het werk gingen met projecten over de oorlog. Haren de Krant wil graag haar podium beschikbaar stellen aan de jonge doorvertellers. Daarom hieronder een zeer uitgebreid dossier, niet zo handzaam om in één keer te lezen wellicht, maar belangrijk genoeg om vastgelegd te zien in onze digitale archiefkast. Met dank aan Wil Legemaat uit Haren voor het ‘bundelen’.

Project Herdenken Maartenscollege dit jaar in andere vorm

Ook dit jaar besteedt het Maartenscollege veel aandacht aan ‘Herdenken’. Door de maatregelen rond het Coronavirus kan het Bordenproject niet doorgaan. Maar het alternatief ‘werkstukken maken’ is bijzonder goed en indrukwekkend uitgepakt. Wij brengen dat graag onder uw aandacht aan de hand van het werk van enkele derdejaars. Wij laten hen zoveel mogelijk zelf aan het woord:

Inleiding door leerling Heero Hondelink:

Het Maartenscollege in Haren heeft al een jarenlange traditie om rond 4 en 5 mei het thema ‘Herdenken’ groots op te pakken met tal van activiteiten. Ieder jaar staan personen, families of gebeurtenissen centraal die in de oorlogsjaren 1940-1945 in Haren hebben gewoond of zijn gebeurd. Het is een leerzame en praktische manier om bezig te zijn met een belangrijk deel van onze geschiedenis. Omdat het in Haren is en dicht bij school en dicht bij mijn huis, komt de geschiedenis letterlijk en figuurlijk dichtbij.
Het dringt dan pas goed door omdat de verhalen een gezicht krijgen en je een beeld krijgt bij de mensen die bijvoorbeeld in een vernietigingskamp om het leven zijn gebracht. In mijn geval ging het om een meisje van 12 jaar dat in april 1943 is weggevoerd en is vermoord. Ik schrijf dit werkstuk op mijn 15e verjaardag en realiseer me dat zo’n jong blind meisje plots uit Haren is weggehaald en binnen een paar dagen is dood gemaakt. Dat verhaal komt dan wel heel dichtbij. Het is daarom een goede zaak om te herdenken en stil te staan bij de Tweede Wereldoorlog en alle verschrikkelijke dingen die toen gebeurd zijn. Het project ‘Herdenken’ zorgt ervoor dat we niet vergeten wat er in 1940-1945 voor vreselijks in Nederland is gebeurd. Als we niet meer herdenken dan vergeten we wat er gebeurd is.

Het project ‘Herdenken’ zorgt ervoor dat we niet vergeten wat er in 1940-1945 voor vreselijks in Nederland is gebeurd. Als we niet meer herdenken dan vergeten we wat er gebeurd is.
Het project ‘Herdenken’ van het Maartenscollege gaat dit jaar wel door maar wel in afgeslankte vorm. Dit heeft te maken met het Corona-virus waardoor alle scholen in Nederland verplicht dicht zijn. Daardoor kunnen en mogen groepsopdrachten niet meer. We kunnen dus niet in groepjes door Haren fietsen op zoek naar tastbare herinneringen en we mogen ook geen presentaties over de Tweede Wereldoorlog meer bijwonen. Door het Corona-virus moest het programma worden aangepast en daarom hebben alle leerlingen de naam van ‘hun’ hoofdpersoon van de docent gekregen. Het is nu de taak om van deze hoofdpersoon een werkstuk te maken dat voldoet aan een paar eisen. Zo moet iedere leerling van deze hoofdpersoon een beschrijving geven van zijn of haar leven. Er moet iets geschreven worden over de reden van vervolging en de periode na het weghalen van de hoofdpersoon uit Haren en moet er nog meer worden uitgezocht over een onderwerp dat een relatie heeft met de hoofdpersoon.
Mijn hoofdpersoon is Clara van Coevorden, een blind meisje dat maar 12 jaar oud mocht worden. In het werkstuk dat ik gemaakt hebt komt alles aan bod wat hierboven is geschreven.

Heero Hondelink 3K
15 en 16 april 2020 (Op 16 april 1943 werd Clara van Coevorden in Sobibor vermoord, vandaag 77 jaar geleden)

Over Clara schreef Heero een werkstuk van 12 pagina’s met de titel: ‘Clara van Coevorden, een blind meisje dat niet oud mocht worden’. Naast het levensverhaal van Clara verdiepte Heero zich in de Jodenvervolging en in de kampen en vernietigingsmethoden. Mede dankzij zijn inlevingsvermogen werd het een ontroerend werkstuk.

Fragmenten:

Kort na haar elfde verjaardag, op 8 november 1941, ging Clara weer terug naar het Blindeninstituut. Het moet een onrustige tijd zijn geweest waarin de Jodenvervolging steeds systematischer werd aangepakt. Eind november 1942 werden Joodse inwoners opgehaald en ook kinderen van het Blindeninstituut werden meegenomen maar door het lot of was het iets anders kon de jonge Clara in Haren blijven. Hoewel haar vader al begin 1942 naar Westerbork was gebracht en vandaar is getransporteerd is onzeker waar hij dood is gegaan. Volgens het Joods Monument overleed hij op 28 februari 1943. Zijn vrouw Schoontje en Clara waren toen nog in leven maar ook zij zouden samen kort daarna, op 9 april 1943, naar Kamp Westerbork worden gebracht om vandaar uit al op 13 april 1943 te worden getransporteerd naar vernietigingskamp Sobibor in Polen. Moeder en dochter werden bij aankomst op 16 april 1943 meteen gedood in de gaskamers van vernietigingskamp Sobibor. Misschien wel omdat de 47 jaar oude moeder en het blinde 12 jarige meisje niet geschikt werden gevonden om te werken. Wie zal het zeggen????
Voor de blinde Clara moet het, net als voor alle anderen, een verschrikking zijn geweest. Blind en niet weten welk lot je te wachten staat of waar je heen gebracht wordt. Ik probeer me dat voor te stellen en dat is geen pretje. Het leven van een 12 jarig blind meisje uit Groningen/Haren kwam op 16 april 1943 bruut ten einde.
…
De meeste mensen die in deze vernietigingskampen aankwamen moesten hun bezittingen inleveren (“hou uw nummertje goed bij u zodat u uw spullen straks weer terug kunt krijgen”). Daarna moesten ze zich uitkleden om ontsmet en ontluisd te worden (“onthoud het nummertje van het haakje waar u uw kleding ophangt, dan kunt u uw kleren straks weer aantrekken”). Bloot en zonder bezittingen kregen ze helemaal geen ‘desinfectiebad’. In plaats daarvan werden ze de luchtdicht gemaakte douchebarakken ingestuurd om er gedood te worden door bijvoorbeeld blauwzuurgas (Zyklon B). Daarna werden de dode lichamen afgevoerd en verbrand. Eerst in massagraven en later in speciale ovens. Zo moet Clara en haar moeder ook aan hun einde zijn gekomen. Hun bezittingen en elkaar zagen ze nooit meer terug.

…
Clara van Coevorden werd in het in Polen gelegen Sobibor gedood. Als blind meisje met een wat oudere moeder (toen 47 jaar) werd zijn vrijwel direct gedood. In vernietigingskamp Sobibor zijn, volgens de site van de Stichting Sobibor, van april 1942 tot en met oktober 1943 minstens 170.000 Joden door vergassing om het leven gebracht. Vanuit het Nederlandse kamp Westerbork werden in totaal 34.313 Joden, verdeeld over 19 transporten, naar Sobibor gestuurd. Van hen keerden na de oorlog slechts 18 personen terug zodat inderdaad gezegd kan worden dat de enige ontsnapping door de schoorsteen was…..
Een van de 18 mensen die Sobibor overleefde was Jules Schelvis, de enige overlevende van het 14e transport naar het vernietigingskamp Sobibor en oprichter van de Stichting Sobibor.
…
Naschrift
Op 16 april 1943 werd Clara van Coevorden samen met haar moeder vermoord. Een jong blind meisje uit Haren werd de dood ingejaagd en haar vader was toen al dood. Wat gebeurde er nog meer op die dag dat later in de geschiedenisboekjes is teruggekomen. Dat bleek heel weinig te zijn. Ik heb gekeken in boekjes met data waar per dag wordt beschreven wat er dan gebeurd is maar er is niet veel in de boekjes terecht gekomen. 16 april 1943: Een bombardement van de Geallieerden op de werkplaatsen van de Nederlandse Spoorwegen mislukt. Er vallen wel 85 doden. Dat de dood van een Harens blind meisje niet in de geschiedenisboekjes terecht komt begrijp ik wel maar zo weinig is ook niet goed lijkt me. Gelukkig is het project ‘Herdenken’ er zodat ik haar niet snel zal vergeten.

___________________________________________________________________________________

 

Elise Everts uit 3F schreef een prachtig werkstuk over gemeenteambtenaar Eemke van der Veen. Net als Heero in gedegen opzet en met keurige bronvermelding. Een van de bronnen was een dik boek ‘House of blood and tears’, in het Engels! Geschreven door de dochter van de vriendin van Eemke, die al bijna zeventig jaar in Canada woont.

Elise:
Eemke was werkzaam als gemeenteambtenaar in het gemeentehuis van Haren op burgerzaken en zat in het verzet. Dit was voor hem erg handig wanneer er vervalsde persoons bewijzen nodig waren of voedselbonnen. Hij kon dan makkelijk ongezien handtekeningen zetten en zo de burgers helpen. Op deze manier hielp hij veel Joden, onderduikers en een paar geallieerde piloten aan vervalste documenten in de oorlog. Ook smokkelde hij wapens voor het verzet en nam voedselbonnen mee om aan mensen te geven.
…
In het verzet zat hij samen met Hillie Minnes-Stutvoet, ze hadden een goed contact met elkaar en droomden ervan om na de oorlog samen (met Hillie haar dochter Anje) verder te gaan. Hij nam tijdens het verzet de schuilnaam Hans Westerkamp aan.
…
Hij gaf ook de verzets-mensen informatie over en van het bevolkingsregister van Haren. Met als gevolg dat er in 1943 namens het verzet een geslaagde overval op de administratie van het gemeentehuis werden gedaan. Hierdoor was het een gigantische chaos, en konden de Duitsers niet meer de namen zien en vinden van de jonge jongens en mannen die in Duitsland moeten werken. Verschillende Joodse mensen en kinderen werden door Eemke, Hillie en Anje (de dochter van Hillie) naar verschillende onderduik adressen gebracht. Waarbij het soms ook nodig was om de zwarte haren (Joodse mensen hebben vaak zwart haar) van de mensen te bleken zodat het minder opviel dat het Joden waren. Anje hielp hier vaak bij omdat zij ook wou helpen.
…
Twee maanden later werd hij daar gearresteerd en Hillie ook, zij werden verraden door de man van Hillie. Hij heette Jan Minnis, voor deze actie kreeg hij een groot bedrag van de Duitsers. Dit is heel erg omdat hij zelfs de moeder van zijn eigen kind heeft verraden.
…
Eemke werd overgebracht naar het beruchte Scholtenshuis aan de Grote Markt in Groningen. Het verblijf hier was verschrikkelijk hij en vele anderen werden hier gemarteld en langdurig op wrede manieren verhoord. Ze kregen dan een tuinslang in de mond of keel waardan veel water uitkwam dat dan recht in je longen kwam. Of ze werden langdurig met het hoofd onderwater geduwd en hun nagels werden getrokken van hun vingers. Dit deden de Duitsers om op deze manier de bekentenissen te krijgen en de antwoorden op hun vragen.
…
Zijn vriendin Hillie en haar dochter Anje werden ook naar het Scholtenshuis gebracht, waar dochter Anje weer snel weg mocht want zij was nog minderjarig. Zij moest weer bij haar vader gaan wonen terwijl zij wist dat hij degene was die haar moeder en Eemke verraden heeft voor veel geld, dat hij van de Duitsers gekregen heeft. Haar moeder werd na het Scholtenshuis overgebracht naar het kamp Ravensbrück op 75 kilometer afstand van Berlijn waar zij in 1944 is overleden.
…
Ik vond het erg interressant om dit werkstuk te maken en meer te leren over Eemke. Over wat hij heeft gedaan voor de mensen in Haren en hoe hij ze hielp. Eerst wist ik nog bijna niets over hem maar nu wel. Het werkstuk maken vond ik heel boeiend en leerzaam.
Ik heb geleerd dat de haat bij Jan Minnis heel diep zat van binnen. Tegenover zijn vrouw Hillie en Eemke, want de moeder van je eigen kind zo gruwelijk de dood injagen is verschrikkelijk. En dit ook nog eens alleen maar doen voor heel veel geld wat hij kreeg van de Duitsers. Waardoor diegene vermoord wordt. Wat dus met Eemke en Hillie is gebeurd. En dat zelfs Jan de moeder van zijn dochter Anje heeft verraden. En dat zij hierdoor op jonge leefdtijd zonder moeder moest opgroeien, terwijl ze wist dat haar vader haar moeder verraden heeft.

_______________________________________________________________________________________

Matthijs de Vos uit 3K verdiepte zich grondig in het korte leven van Ruth Marion Weile, een Duits meisje dat uit veiligheidsoverwegingen naar Haren was gestuurd en bij de familie Van de Lijn aan de Poorthofsweg woonde. De noodzaak van Herdenken wordt door Matthijs goed uitgelegd.

Matthijs:

In dit opstel ga ik uitleggen waarom de Joden werden vervolgd. Daarnaast beschrijf ik het leven van het Duitse meisje Ruth Marion Weile. Wat zij heeft beleefd en waar zij is overleden.
Wij moeten blijven herdenken. Wij mogen nooit meer vergeten wat de nazi’s allemaal aanrichtten.
Veel mensen die de tweede wereldoorlog hebben meegemaakt komen te overlijden. Als wij de oorlog niet herdenken, vergeet de volgende generatie dat er oorlog was. Dan is de kans op een derde wereldoorlog groter.
…
Op 2 april 1941 ging Ruth naar Haren waar Leon en Line van der Lijn haar als pleegdochter opnamen.
Line had een baan bij de Joodse raad en door dat baantje werd het gezin nog niet gedeporteerd zoals dat al bij de meeste Joodse gezinnen gebeurde. Door een moord op een SD’er door een Joodse onderduiker, had de Joodse raad geen privileges meer. Daardoor moesten alle Joden naar Amsterdam verhuizen. Ruth vertrok iets eerder naar Amsterdam dan de familie van der Lijn waar ze verbleef.
Ze had onderdak gevonden in de Retiefstraat 26.
Op 25 mei 1943 was er een razzia. Hier werd ze opgepakt en naar kamp Westerbork afgevoerd.
Drie maanden later werd haar naam opgeroepen om met de trein naar Auschwitz afgevoerd te worden. De omstandigheden in de trein waren heel erg slecht. Er waren geen voorzieningen in de trein. De mensen zaten daar als vee op elkaar gepropt. De hygiëne was heel slecht, want het toilet was een emmertje waarin je kon plassen of poepen. Er was ook weinig ruimte om te zitten of te staan. Wat het ook heel erg moeilijk maakte.
…
Op de dag dat ze aan kwam, werd ze gelijk apart gezet. Zij werd vergast in de beruchte gaskamers van Auschwitz.
…
Het is niet duidelijk waarom Hitler de Joden haatte. Hij zelf beschrijft hoe hij anti-joods geworden is in het boek Mein Kampf. Het komt volgens hem door een lange persoonlijke worsteling. De afkeer van de Joden zal waarschijnlijk gekomen zijn door zijn periode toen hij in Wenen woonde en schilder was. Hitler zou zich schamen voor zijn deels Joodse afkomst. Er zijn ook theorieën die suggereren dat hij bij Joodse prostituee een geslachtsziekte had opgelopen. Deze verklaringen zijn geen feiten, maar giswerk.
…
Joodse raad Op 9 februari drong de WA (Weerbaarheidsafdeling) met Duitse militairen een café binnen omdat er nog een Joodse artiest optrad. Hierdoor ontstond er een ruzie waarbij 23 mensen gewond raakte.
Op 11 Februari ontstond er weer een vechtpartij met de Weerbaarheidsafdeling ,een ordedienst van de Nationale Socialistische Beweging (NSB). Door deze onrusten moest er een raad opgericht worden die verantwoordelijk was voor de Joden.Deze raad moest de Joodse gemeenschap in Nederland besturen. Via deze raad gaven de Duitsers bevelen aan de Joodse gemeenschap.
…

Conclusie
Ik vond dit een belangrijk werkstuk, omdat je ziet hoe verschrikkelijk de oorlog was.
Steeds als je verder las op internet des te erger het werd.
Dus door dit opstel bedenk je zelf dat we moeten blijven herdenken zodat we dit schandaal nooit meer vergeten.
Soms was het moeilijk voor mij om de informatie op te zoeken, maar het lukte uiteindelijk wel. Uiteindelijk toch de informatie te vinden en alles goed door te lezen maakt het een stuk leuker dit werkstuk te maken.

Nu weet je ook meer over wat deze mensen hebben moeten doormaken. Het moet een verschrikkelijke tijd geweest zijn.
Het doet me aan mijn opa denken die verhalen over zijn ontsnapping aan de werkkampen in Duitsland vertelde. Hij deed dat door zich in vrouwenkleding te verkleden zodat hij niet gedeporteerd werd door de Duitsers.

We mogen blij zijn dat we al zo lang in vrede leven hier in Nederland.
Daarom moeten wij elk jaar herdenken. We moeten ervoor zorgen dat dit NOOIT meer gebeurt.