Dossier: Wat gaan we met de Hortus doen? Vier Hortusplannen op een rij.

De Hortus in Haren is al tientallen jaren zowel speelbal als knuffelbeer. Deze groene buffer tussen stad en dorp prikkelt de fantasie van zowel projectontwikkelaars als mensen met een groen hart. Dat geldt ook voor broedplaats De Biotoop.

De gemeente, sinds een jaar eigenaar, heeft zowel De Biotoop als de Hortus toegezegd financieel te ondersteunen voor de komende jaren. De gemeente heeft tevens aan de bewoners van het Zoölogisch lab (woongroep met o.a. de directeur van Carex Lenze Hofstee) aangegeven dat ze per 1 januari 2025 het pand hebben moeten ontruimen. De andere bewoners van De Biotoop moeten tussen 1 januari 2026 en 1 januari 2028 weg. Vier partijen hebben een plan ingediend bij de gemeente. Hier leest u de samenvattingen.

Plan 1
Hortuswijck Haren
Door: Stichting Behoud Groene Hortus (SBGH)

Men heeft een plan gemaakt voor nieuwbouw op het terrein van De Biotoop met een overheveling van een deel van de opbrengst van de grondverkoop naar de Hortus. Met deze investering kan de Hortus achterstallig onderhoud in de Chinese Tuin realiseren en een nieuwe subtropische kas. Essentieel in het plan van de SBGH is het behoud van de Hortus als Hortus Botanicus en niet ombouwen naar een groen park.

De Hortus is vanwege zijn historie als voor planten-onderzoek ingericht tuinencomplex, kampioen Biodiversiteit met meer dan 4000 verschillende plantensoorten en een tachtigtal bedreigde Rode Lijst-planten. Sinds 2014 maakt de Laarmantuin, de oudste ecologische tuin van Nederland, deel uit van de Nationale Plantencollectie. Verder is de Mingtuin – een cadeau van de stad Shanghai aan de stad en provincie Groningen – uniek in Europa. Zeer bijzonder is ook de Rotstuin, aangelegd op honderden gestapelde rotsblokken afkomstig uit heel Europa. De Hortus heeft naast een enorme rijkdom aan planten een omvangrijke fauna, waaronder een tiental reeën, een vos, marters, eekhoorns, alsmede vele soorten vogels. Gezien bovenstaande kan de Hortus geen openbaar plantsoen of park zijn. De verschillende zeldzame planten, struiken en bomen moeten goed beschermd worden. De SBGH wil 675 wooneenheden bouwen op het Biotoopterrein in een variatie van sociale woningbouw (30%), midden huur (40%) en koop in midden en hoog segment (30%). Het moeten duurzame, circulair en biobased gebouwde woontorentjes worden, waarbij deels gebruik gemaakt wordt van de bestaande bouw. Het wonen in de Hortuswijck heeft met de Hortus als buurman een bijzondere aantrekkingskracht.
De Hortus wil een spilfunctie ontwikkelen op het gebied van Natuur- en Milieueducatie. Daarvoor is samenwerking met scholen en natuurorganisaties een absolute noodzaak. Het Zoölogisch Lab kan bestemd worden voor huisvesting van het Groninger Landschap (GL), het Instituut voor Natuureducatie (IVN) en de Natuur- en Milieufederatie (NMF). Ook de Imkervereniging Haren–Paterswolde (verzorgt de bijenstal in de Hortus), zou voor het geven van cursussen, graag onderdak vinden in dit gebouw. Een vleugel van het Zoölogisch Lab zou ook heel geschikt zijn voor de huisvesting van het Natuurmuseum van Klaas Nanninga. De noodzakelijke investeringen en exploitatie van het Natuurmuseum zitten niet in het financiële plaatje van de SBGH.

De SBGH heeft een financiële doorrekening toegevoegd aan hun plan. Het totale bouwplan kost inclusief asbestverwijdering en de bijdrage aan de Hortus 147 miljoen. De verkoop van de 675 wooneenheden moet 149 miljoen opleveren. Het is volgens deze berekening een financieel haalbaar plan. De gemiddelde bouwkosten per wooneenheid bedragen: 147 miljoen : 675 = €220,740. De gemiddelde vloeroppervlakte is: 36.000 m2 : 675 = 53,3 m2. De bijdrage uit het plan voor de Hortus bedraagt zo’n 6 miljoen. Voor de renovatie van de Chinese Tuin 1,5 miljoen, voor de nieuwe subtropische kas 3,5 miljoen en nog een miljoen voor verduurzaming bestaande gebouwen, infrastructurele aanpassingen en 10% onvoorziene kosten.

Plan 2
Behoud van de bijzondere collectie en de Hortus als Transitiemotor
Door: Vriendenvereniging van de Hortus

De Vereniging Vrienden van de Hortus is de ‘fanclub’ van de Hortus met ruim 3500 leden. Het bestuur van de Vrienden heeft zich in haar toekomstvisie beperkt tot het terrein van de Hortus. De Vrienden houden een pleidooi voor het behoud van de Hortus als Hortus en willen ontwikkeling (de Transitiemotor).

De Hortus is een aantrekkelijk, toegankelijk en goed bereikbaar groen gebied dichtbij de stad. Je kunt er genieten van natuur, kunst en cultuur, maar je kan er ook stilte vinden om na te denken op een bankje. Kortom, de Hortus is een fijne plek om te zijn. Van oudsher is het doel van elke Hortus: een plantencollectie aanleggen, beheren en onderzoeken om kennis te verwerven en toe te passen. In de loop der tijd is het doel van de meeste Hortussen verschoven naar educatie en kennisoverdracht over planten, hun verscheidenheid (biodiversiteit) en hun ecologische samenhang. Om een Hortus in stand te houden is professionele kennis en kunde nodig, gericht onderhoud, informatie en educatie. ‘Een Hortus is iets heel anders dan een park of plantsoen’, aldus de Vrienden. De Vrienden willen dat de Hortus blijft zorgdragen voor het beheer van de unieke plantencollectie en een spilfunctie inneemt bij het ondersteunen van de gemeentelijke ambities op het gebied van duurzaamheid, biodiversiteit, klimaatadaptatie en de eiwittransitie. Daarvoor is een omvangrijke Hortus van belang. Het biedt kansen om effecten op biodiversiteit en klimaatadaptatie aanschouwelijk te maken. De kernelementen van de Hortus als Transitiemotor zijn de Groene School, een klimaat-neutrale kas en een Natuur-en Landschapscentrum. Met de Groene School wordt een impuls gegeven aan het educatieve programma van de Hortus en samenwerking met kennisinstellingen in de regio. Een nieuw Huis voor de Natuur zou prima passen in het Zoölogisch Lab met partners als het Groninger Landschap, IVN (Instituut voor Natuurbeschermingseducatie) en NMF (natuur- en Milieufederatie). Het biedt een uitgelezen kans voor binnen en buiten educatieve programma’s. Een nieuwe kas biedt nieuwe aantrekkelijke tuinonderdelen en een slecht-weer-accommodatie. Nuttig voor een programmering van activiteiten het hele jaar door. De Transitiemotor moet leiden tot meer bezoekers, meer cursisten en daarmee versterking van de exploitatie. Voor de financierbaarheid van de Hortus lijken entreegelden en abonnementen onvermijdelijk. De financiering van de nieuwe kas zal uit externe bronnen moeten komen.

Plan 3
De Biotoop: de waarde van nu en straks
Door: Bewonersgroep van De Biotoop

De bewonersvereniging van de Biotoop heeft een plan gemaakt waarin de waarde van De Biotoop van nu en in de toekomst wordt beschreven. De Biotoop is niet slechts een werk- en woonplek, maar een levend ecosysteem van creativiteit, innovatie en gemeenschapszin. Het vertegenwoordigt het potentieel van synergie wanneer diverse talenten, disciplines en gezinssamenstellingen samenkomen.

De Biotoop is onderscheidend in het bestaande landschap van Broedplaatsen. Natuurlijk omdat het een van de grootste Broedplaatsen van Europa is, maar ook omdat er gewoond wordt. Veel Biotopers wonen én werken op de Biotoop. Het wonen is een karaktereigenschap die niet veel Broedplaatsen kennen. Er wonen 180 bewoners (waaronder 40 kinderen) in 136 woonruimtes. De Biotoop geeft unieke inzichten in het functioneren van een broedplaats. Dat kan helpen om het gemeentelijke broedplaatsenbeleid nóg effectiever te maken. De Biotoop is een springplank voor lokale economie en creativiteit. Er zitten 180 bedrijven in De Biotoop variërend van kunstenaars tot middelgrote ICT-bedrijven, architectenbureau’s en marketingbureau’s. ‘Het is een katalysator voor maatschappelijke ontwikkeling, een levendige en inclusieve woonplek, een oase van leefkwaliteit, een groene connectie in het verkeer en een toonbeeld van ecologie en duurzaamheid’, aldus de bewonersvereniging. In de Biotoop vinden veel mensen het ook handig dat ze hun woon- en werkruimte dichtbij elkaar hebben. Dit brengt een aantal grote persoonlijke, maar ook sociale voordelen met zich mee: geen reistijd, flexibiliteit, een betere werk- privé-balans, een interessant netwerk binnen een gemeenschap en daardoor veel kansen op kruisbestuiving voor allerlei projecten.

Als de Biotoop een permanente status krijgt kunnen nog meer verbindingen met bijvoorbeeld de ondernemers en organisaties van Haren ontstaan, alsmede Academie Minerva, het Groninger Museum, de RUG en Marketing Groningen. De bewoners willen graag een andere organisatiestructuur, passend bij een zeker voortbestaan van De Biotoop. De bewonersvereniging denkt aan een stichting of een coöperatie. De financiële situatie van de broedplaats kan worden verbeterd met veel zelfwerkzaamheid, innovatieve- en kosteneffectieve oplossingen, het aanleggen van een warmtenet, ook te gebruiken door de Hortus en misschien het Harens Lyceum. De energierekening van De Biotoop kan naar beneden door investeringen in zonnepanelen en verduurzaming van de gebouwen. Meer opbrengsten zijn mogelijk door meer wooneenheden te realiseren door het optoppen van bestaande gebouwen. En tot slot meer fondsenwerving en crowdfunding.

Plan 4
De Biotoop: Voortuin van Groningen
Door: Carex

In het plan van Carex wordt De Biotoop met stip de grootste culturele en creatieve broedplaats in noordwest Europa. Groningen staat hiermee sterk en origineel op de kaart. Vanaf 2011 biedt CareX (hét alternatief voor leegstandbeheer) onderdak voor ca. 180 bedrijven en zo’n 180 bewoners. De Biotoop bestaat uit het Zoölogisch Lab (een gemeentelijk monument) en 6 grote bouwblokken. Samen 33.000 m² vloeroppervlak in een park van ruim zes hectare. Het complex kent vier woonvleugels en drie werkvleugels.

Carex weet voldoende inkomsten te halen uit bruikleenovereenkomsten met bewoners en bedrijven om de kosten in de lopende exploitatie te dekken, maar er is sprake van achterstallig onderhoud: de hoog- en middenspanningsaansluiting, de dakbedekking en het verwarmingssysteem zijn dringend aan vervanging toe. De Biotoop schat in dat er 1 à 2 miljoen euro aan investeringen nodig zijn. Daarmee is er nog geen oplossing gevonden voor asbest in het gebouw. Vroeg of laat zal dat aangepakt moeten worden. Carex wil graag met zonnepanelen, aardwarmte en de realisatie van een grijswatercircuit een aantal belangrijke duurzaamheidsmaatregelen doorvoeren.

Als toekomstscenario ziet Carex een samenvoeging van De Biotoop en de Hortus. Carex wil de basiswaarden van rust, respect en professionaliteit van de Hortus bewaren, maar wil ook vernieuwen. Carex kiest voor vrije toegang tot De Biotoop 2.0. Om meer en een breed publiek aan te trekken denkt Carex aan een Biotoopwinkel, een galerie, een meergeneratie-inloop voor de buurt, een pomptrack (kruising skatebaan en BMX-track), een wereldkeuken, bedrijfsdiners in de Chinese tuin, een spartelvijver met ligstrand, uitbreiding van de kinderspeelplaats, een multifunctioneel grasveld, een vaste route voor hardlopers, een callisthenics traininstallatie, een openluchttheater met 300 zitplaatsen en een beeldenasiel. Carex wil de deskundige vrijwilligers van de Hortus aanvullen met ouderen, gehandicapten en mensen met een kleine beurs uit de buurt en onderbrengen in een Biotoop hoveniersbedrijf. Carex denkt voor de financierbaarheid van de plannen aan bebouwing met een aantal tiny houses, 3 grotere meeneembare woningen en 2 of 3 ‘artists in residence’. Goed ingepaste, beperkte bewoning levert ’s avonds sociale controle op, volgens Carex. Het aantal woningen op het Biotoop terrein kan uitgebreid worden door ‘optopping’ met houtskeletbouw op bestaande woonblokken.

Carex wil graag ruimte bieden voor de bouw van het Huis van de Groninger Natuur. Deze wens van het Groninger Landschap zou gerealiseerd kunnen worden in een zeer duurzaam nieuw gebouw tussen het Zoölogisch Lab (gemeentelijk monument) en de Hortus.

Wat vinden zij ervan?

Ietje Setz-Jacobs, raadslid VVD

“Ik kan mij het beste vinden in de contouren van het 1e plan. Waarbij ik in het midden laat of de huizen daadwerkelijk door SBGH moeten worden gebouwd. Maar in mijn ideaalbeeld van Haren behouden we de Hortus als unieke botanische tuin en zou het goed zijn als die een impuls zou krijgen. Uiteindelijk geldt dat we een hoop wensen hebben en helaas een matig gevulde portemonnee, dus we zullen goed moeten kijken hoe de Hortus het meeste bestaansrecht heeft. Maar het verdwijnen van de Hortus is in mijn toekomstbeeld onbestaanbaar. Daarnaast lijkt me het terrein van de Biotoop een uitstekende plek om een nieuwe groene woonwijk te realiseren waarbij gemengd wonen ( jong – oud, koop-huur, groot-klein ) het uitgangspunt is. Ik zou me nu niet per se willen vastleggen op de percentages, immers we gaan morgen nog niet bouwen en we moeten de bouwplannen goed afstemmen op de behoeften van het moment. Wat mij betreft heeft deze plek alles in zich om een moderne woonwijk te worden, naast een unieke botanische tuin en een prachtige groene woonwijk”

Douwe Zeldenrust, betrokken Harenaar

“Ik heb ze goed gelezen: Hortuswijck Haren, Behoud van de bijzondere collectie en de Hortus als Transitiemotor, De Biotoop: de waarde van nu en straks en De Biotoop: Voortuin van Groningen. Niet elk plan pakt het geheel. Soms alleen de Biotoop, soms alleen de Hortus. Dat is wel jammer om goed te vergelijken. Bij het lezen valt wel op dat ieder scenario is geschreven vanuit het perspectief van de belanghebbenden. De betrokkenen en belangengroepen hebben de handreiking goed opgepakt en pro actief naar de huidige en toekomstige situatie gekeken. Dat vind ik zeer positief. Het zijn ook alle vier pakkende titels die de doelgroep wel uitnodigt om te gaan lezen. Ben aan de achterkant ook wel benieuwd hoe dit in het proces is aangevlogen. Ik krijg niet de indruk dat dit van onderop gebeurde.” Hieronder Zeldenrusts analyse:

Allereerst scenario Hortuswijck Haren:
De SBGH (Stichting Behoud Groene Hortus) heeft een plan gemaakt voor nieuwbouw op het terrein van De Biotoop met een overheveling van een deel van de opbrengst van de grondverkoop naar de Hortus. Ze hebben goed over alles nagedacht evenals de financiering van het geheel. Met opbrengst van de nieuwbouw kan de Hortus achterstallig onderhoud in de Chinese Tuin realiseren en een nieuwe subtropische kas. Essentieel in het plan van de SBGH is het behoud van de Hortus als Hortus Botanicus en niet ombouwen naar een groen park. Dit spreekt me enorm aan. De Hortus wil een spilfunctie ontwikkelen op het gebied van Natuur- en Milieueducatie. Daarvoor is samenwerking met scholen en natuurorganisaties een absolute noodzaak. Het Zoölogisch Lab kan bestemd worden voor huisvesting van het Groninger Landschap (GL), het Instituut voor Natuureducatie (IVN) en de Natuur- en Milieufederatie (NMF). Ook de Imkervereniging Haren–Paterswolde), zou voor het geven van cursussen, graag onderdak vinden in dit gebouw. Een vleugel van het Zoölogisch Lab zou ook heel geschikt zijn voor de huisvesting van het Natuurmuseum van Klaas Nanninga. De SBGH heeft een financiële doorrekening toegevoegd aan hun plan. Het totale bouwplan kost inclusief asbestverwijdering en de bijdrage aan de Hortus 147 miljoen. De verkoop van de 675 wooneenheden moet 149 miljoen opleveren. Het is volgens deze berekening een financieel haalbaar plan. Er zitten niet veel vernieuwende en innovatieve elementen in het plan. Meer borging in een opsomming van partijen zoals het Instituut voor Natuureducatie.

Behoud van de bijzondere collectie en de Hortus als Transitiemotor:
De Vereniging Vrienden van de Hortus is de ‘fanclub’ van de Hortus met ruim 3500 leden. Het bestuur van de Vrienden heeft zich in haar toekomstvisie beperkt tot het terrein van de Hortus. De Vrienden houden een pleidooi voor het behoud van de Hortus als Hortus en willen ontwikkeling (de Transitiemotor). De Vrienden willen dat de Hortus blijft zorgdragen voor het beheer van de unieke plantencollectie en een spilfunctie inneemt bij het ondersteunen van de gemeentelijke ambities op het gebied van duurzaamheid, biodiversiteit, klimaatadaptatie en de eiwittransitie. Daarvoor is een omvangrijke Hortus van belang. De kernelementen van de Hortus als Transitiemotor zijn de Groene School, een klimaat-neutrale kas en een Natuur-en Landschapscentrum. Met de Groene School wordt een impuls gegeven aan het educatieve programma van de Hortus en samenwerking met kennisinstellingen in de regio. Een nieuw Huis voor de Natuur zou prima passen in het Zoölogisch Lab met partners als het Groninger Landschap, IVN (Instituut voor Natuurbeschermingseducatie) en NMF (natuur- en Milieufederatie). Het biedt een uitgelezen kans voor binnen en buiten educatieve programma’s. Een nieuwe kas biedt nieuwe aantrekkelijke tuinonderdelen en een slecht-weer-accommodatie. Nuttig voor een programmering van activiteiten het hele jaar door. Voor de financierbaarheid van de Hortus lijken entreegelden en abonnementen onvermijdelijk. Maar hoe nieuw en meer publiek de ingang weet te vinden wordt niet helder in dit plan. De financiering van de nieuwe kas zal uit externe bronnen moeten komen. Welke worden niet genoemd. Spreekt me minder aan. Ook weinig vernieuwend, maar behouden van wat er al is. Een beheersmatig verhaal.

De Biotoop: de waarde van nu en straks:
De bewonersvereniging van de Biotoop heeft een plan gemaakt waarin de waarde van De Biotoop van nu en in de toekomst wordt beschreven. De Biotoop is niet slechts een werk- en woonplek, maar een levend ecosysteem van creativiteit, innovatie en gemeenschapszin. Het vertegenwoordigt het potentieel van synergie wanneer diverse talenten, disciplines en gezinssamenstellingen samenkomen.
Als de Biotoop een permanente status krijgt kunnen nog meer verbindingen met bijvoorbeeld de ondernemers en organisaties van Haren ontstaan, alsmede Academie Minerva, het Groninger Museum, de RUG en Marketing Groningen. De bewonersvereniging denkt aan een stichting of een coöperatie. De financiële situatie van de broedplaats kan worden verbeterd met veel zelfwerkzaamheid, innovatieve- en kosteneffectieve oplossingen, het aanleggen van een warmtenet, ook te gebruiken door de Hortus en misschien het Harens Lyceum. De energierekening van De Biotoop kan naar beneden door investeringen in zonnepanelen en verduurzaming van de gebouwen. Meer opbrengsten zijn mogelijk door meer wooneenheden te realiseren door het optoppen van bestaande gebouwen. En tot slot meer fondsenwerving en crowdfunding. Mooi plan. Beperkend tot alleen de Biotoop. Ook hier behouden van wat er al is. Er is geen echt onderzoek gedaan of de RuG, Academie Minerva, etc hier wel op zitten te wachten. Dan moet je ook draagvlak hebben of deze partners dit willen dragen en uitdragen. Vind het een mooi plan, maar nog weinig doortastend en met een te smalle benadering.

De Biotoop: Voortuin van Groningen
In het plan van Carex wordt De Biotoop met stip de grootste culturele en creatieve broedplaats in noordwest Europa. Groningen staat hiermee sterk en origineel op de kaart. De Biotoop bestaat uit het Zoölogisch Lab (een gemeentelijk monument) en 6 grote bouwblokken. Samen 33.000 m² vloeroppervlak in een park van ruim zes hectare. Het complex kent vier woonvleugels en drie werkvleugels. Als toekomstscenario ziet Carex een samenvoeging van De Biotoop en de Hortus. Carex wil de basiswaarden van rust, respect en professionaliteit van de Hortus bewaren, maar wil ook vernieuwen. Carex kiest voor vrije toegang tot De Biotoop 2.0. Om meer en een breed publiek aan te trekken denkt Carex aan een Biotoopwinkel, een galerie, een meergeneratie-inloop voor de buurt, een pomptrack (kruising skatebaan en BMX-track), een wereldkeuken, bedrijfsdiners in de Chinese tuin, een spartelvijver met ligstrand, uitbreiding van de kinderspeelplaats, een multifunctioneel grasveld, een vaste route voor hardlopers, een callisthenics traininstallatie, een openluchttheater met 300 zitplaatsen en een beeldenasiel. Carex wil de deskundige vrijwilligers van de Hortus aanvullen met ouderen, gehandicapten en mensen met een kleine beurs uit de buurt en onderbrengen in een Biotoop hoveniersbedrijf. Carex denkt voor de financierbaarheid van de plannen aan bebouwing met een aantal tiny houses, 3 grotere meeneembare woningen en 2 of 3 ‘artists in residence’. Mooi plan, waar ook ons eigen Kinderfestival Haren prima in kan passen. Kunst en Cultuur worden als pijlers genoemd. Met een theater en artist in residence, etc. Goed over nagedacht in termen van vernieuiwing, horizonverbreding, combinatie met Biotoop en Hortus en hoe ze elkaar kunnen versterken. Duidelijk sprake van synergie. Entree gratis maken, drempels laag. Etc. ziet er veelbelovend uit en een mooie invulling voor de regio met een breed publiek. Plan met ambitie en groei.
Ik zou graag in deze ‘werkgroep’ mee willen draaien.

De mening van een jonge Harenaar:
Ruben de Vries, leerling van het Harens Lyceum

Plan1
Plan 1 vind ik een beetje matig. Ik vind dat de Biotoop niet gebruikt moet worden voor nieuwbouw en juist wel omgebouwd moet worden in een groepspark. Daarnaast vind ik het idee voor Natuur- en Milieueducatie wel goed.
Plan 2
Plan 2 is mijn favoriete plan. Voor mij is de Hortus een rustige natuurlijke plek geweest om naartoe te gaan als je stilte of tijd in de natuur wilt. Ik vind dan ook dat dit zo moet blijven.
Plan 3
Plan 3 vind ik ook goed. Het idee om verbindingen te maken met organisaties als Academie Minerva en het Groninger Museum lijkt me erg goed.
Plan 4
Tot slot vind ik plan 4 erg ambitieus. Voor mij draait de Hortus meer om de sfeer. Ik vind het dan ook niet enorm belangrijk dat de Biotoop erkend wordt als de grootste culturele en creatieve broedplaats in Noordwest Europa. Het gaat mij meer om de ervaring zelf.