Hoe Tom Poes dankzij Marten van Dijken veranderde in Tom Koater

“Gronings is de taal van het hart en Nederlands is de taal van het hoofd.” Zo typeert Marten van Dijken (84) uit Haren de Groningse taal. “In het Gronings kan ik mijn gevoelens ook veel beter onder woorden brengen en dat geldt volgens mij voor heel veel mensen”, zegt hij. Van Dijken werkte mee aan de vertaling van de Bijbel in het Gronings (2008) en vanaf dat moment liep zijn hobby uit de hand.

Met geld van donateurs werd uiteindelijk in 2008 de Groningse vertaling van de Bijbel gepubliceerd. Marten van Dijken: “Het plan leefde al tientallen jaren, maar met hulp van veel vrijwilligers is het gelukt. Ik was coördinator van dit ‘biebelvertoalkerwaai.’” Zelf is hij geboren in Stedum en het Gronings is zijn moedertaal: “Zelfs nu denk en droom ik nog in het Gronings”, zegt hij.

Lucas of Loeks?
Het vertalen van de Bijbel in streektoal was geen sinecure en werd wel eens een ‘heidens karwei’ genoemd. Van Dijken: “Er waren dilemma’s. God wordt aangeduid met ‘U’ en hoe vertaal je dat? Wij kozen voor ‘Joe’. Er was ook discussie over het vertalen van namen. Moet je van Lucas dan Loeks maken? Of wordt Johannes dan Jans? Op het laatste moment hebben we besloten de namen te laten zoals deze zijn gebruikt in de vertaling van het Nederlands Bijbelgenootschap.” Toen het vertaalwerk op zijn eind liep meldde zich uitgeverij Jongbloed in Heerenveen. Van Dijken: “Die zag grote mogelijkheden en adviseerde om 5000 exemplaren te laten drukken. Deze investering betekende wel een risico, maar we hebben ons laten overtuigen. En hij had gelijk: in één dag werd de hele oplage verkocht.”

“Smid oet Canada”
De Groningse Bijbel raakte gevoelige snaren bij Groningers in den vreemde. Uit verschillende delen van de wereld kwamen ontroerde reacties. ”Zo werd ik gebeld door iemand die zei: ‘Hallo, mit Smid oet Canada’. Die had gehuild van ontroering toen hij de Bijbel in zijn eigen taal las.” Ook voor Marten van Dijken zelf is de Bijbel belangrijk: “Het is het boek van het leven, met veel wijze lessen. Daar kun je troost uit halen.” Na dit project volgde de vertaling van de Kinderbijbel en zo begon deze Harenaar spelenderwijs aan een tweede loopbaan. Tot zijn pensioen werkte hij als bestuurssecretaris in het onderwijs en nu maakte hij opeens naam als streektoal-vertaler.

Ollie B. Bommel
Marten van Dijken vertaalde ook werk van de bekende dichter Huub Oosterhuis, die oude psalmen in een nieuwe jas had gestoken. Die ‘nieuwe jas’ heeft Van Dijken weer in het Gronings vertaald, tot grote tevredenheid van de dichter. Daarna kwamen Tom Poes en Heer Ollie B. Bommel op zijn pad. Van Dijken en een uitgever hebben aan Marten Toonder, geestelijk vader van Tom Poes, om toestemming voor een vertaling gevraagd. Van Dijken: “We kregen een brief terug waarin stond dat hij ons zijn vertrouwen gaf om zijn boeken te vertalen. Letterlijk schreef hij: ‘Ik laat de vertaling met een rustig gemoed en met grote waardering aan u over.’” Volgens Van Dijken kun je in de boeken van Toonder merken dat de schrijver Groningse roots had. “Woorden als ‘Dikkedak’ en ‘Proeksel’ verwijzen naar het Gronings. Ik weet ook zeker dat het dorpje Rommeldam eigenlijk Appingedam was. In bepaalde tekeningen zie ik ook heel duidelijk de Gardepoort van het Martinikerkhof terug.”

Levenslessen
Ook al is Marten van Dijken op leeftijd, nog steeds geniet hij van de avonturen van Tom Poes en Ollie B. Bommel. Met permissie van Toonder heeft Van Dijken Tom Poes in zijn vertalingen zelfs een nieuwe naam gegeven: Tom Koater. De leerzame verhalen laten zien hoe rijken de macht hebben en steeds rijker worden. Die verhalen komen nu nóg dichterbij, omdat ze worden verteld in de taal van het hart: het Gronings. Van Dijken heeft nu weer nieuwe opdrachten: “Alleen op de wereld van Hector Malot ligt klaar om gedrukt te worden en aan ‘Oorlogswinter’ van Jan Terlouw ben ik bezig de laatste hand te leggen. En daarna? Wie zal het zeggen: ik ben nog lang niet ‘oetvertoald’.”

foto: Marten van Dijken vertaalt in het Gronings.